Irlanda d'o Norte

Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la Ortografía de l'aragonés de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla.

Irlanda d'o Norte Northern Ireland Tuaisceart Éireann Norlin Airlann
(En detalle) (En detalle)
Lema nacional:
Himno nacional:
Situación de Irlanda d'o Norte
Capital  • Población	Béal Feirste 448.624
Mayor ciudat
Idiomas oficials	Anglés, irlandés y scots
Forma de gubierno Reina Primer ministro Primer ministro d'o R.U.	Monarquía constitucional Isabel II Michelle O'Neill Keir Starmer
Establimiento	3 de mayo de 1921
Superficie  • Total	Posición º 13.843 km²
Población  • Total  • Densidat	Posición º 1.775.000 122 hab/km²
PIB (PPA)  • Total (2002)  • PIB per capita	Posición º $33,2 billons $19.603
Moneda	Libra esterlina (£, GBP)
Chentilicio	Nortirlandés/a
Zona horaria  • en Verano	UTC UTC+1
Dominio d'Internet	.uk
Codigo telefonico	++44
Prefixo radiofonico
Codigo ISO
Miembro de: Reino Uniu

Irlanda d'o Norte (en anglés Northern Ireland, en irlandés Tuaisceart Éireann, en scots Norlin Airlann) ye una rechión administrativa d'o Reino Uniu, que se troba a o nord-este d'a isla d'Irlanda.

No tien bandera oficial dende marzo de 1972, cuan se suspendió l'autonomía d'Irlanda d'o Norte dimpués d'os feitos d'o Domingo Sangroso.

Historia

L'actual territoria que ocupa Irlanda d'o Norte, corresponde a los condaus d'Aontroim, An Dúin, Ard Mhacha, Doire que a primers d'o sieglo XX yeran de mayoría protestant y a los condaus de Fhear Manach y Tír Eoghain, de mayoría irlandesa catolica. Estos seis condaus mas Donegal, Monaghan y Cavan feban parti d'Ulaidh, uno d'os reinos tradicionals d'Irlanda.

A zaguers de 1920 o parlamento britanico votó una lei que dividiba a isla en dos parz, cadaguna autonoma y con estructura confederal. Pa asegurar a supremacía d'os protestants a delimitación d'Irlanda d'o Norte de 1920 no incluyó os tres condaus d'Ulaidh mes catolicos (Donegal, Monaghan y Cavan). Manimenos os grans terratenients consiguioron que os condaus de Fhear Manach y Tír Eoghain de mayoría catolica quedasen en Irlanda d'o Norte chunto con os cuatre de mayoría protestant d'Aontroim, An Dúin, Ard Mhacha y Doire pa dar-lis una viabilidat economica.

As eleccions dioron una mayoría a los unionistas en o Norte y a lo Sinn Fein en o Sud. O Sinn Fein negoció con o gubierno de Londres y a zaguers de 1921 se concedió una cuasi independencia a un Irish Free State u "Estato Libre d'Irlanda" formau por 26 condaus de mayoría catolica, acceptando que os condaus protestants d'Irlanda d'o Norte seguisen unius a lo Reino Uniu.

A entidat d'Irlanda d'o Norte se creyo dimpués d'a partición d'a isla en 1921 con un parlamento y un gubierno que permitió a los protestants chestionar os suyos afers y convertir-se en un territorio libre adintro de l'Imperio Britanico con a mesma categoría que Canadá. O gubierno de Londres permitió que los protestants locals discrimisasen economica y socialment a los catolicos, mes d'un tercio d'a población. Os miembros d'a Orden d'Orange dominoron a politica y fomentan a discriminación d'os irlandeses catolicos en emplego y acceso a la vivienda. A división en districtos electorals yera feitos pa favorir os resultaus d'os protestants.

Dende o decenio 1940 a industria entró en decadencia, augmentó o desemplego y o malestar entre os catolicos irlandeses, que levaban decenios de discriminación. Os territorios a l'ueste d'o río Bann seguiban rurals y subdesarrollaus, os territorios a l'este d'o río Bann de mayoría protestant teneban concentrada a industria y desarrollo urbán. En os guettos obreros as condicions de desemplego y delincuencia yeran endemicas. En l'anyo 1969 o parlamento refusó as demandas d'ecualdat de dreitos d'os irlandeses catolicos, esclatoron disturbios en Béal Feirste. Collas organizadas de protestants atacoron un barrio catolico, o que obligó en l'anyo 1972 que intervenise l'Exercito Britanico, suspender o parlamento y establir un gubierno directo. En o decenio de 1970 o IRA respondió a los intentos de restaurar l'orden y a la violencia protestant. L'ala provisional d'o IRA dita Provos s'organizó pa defender os barrios catolicos y facioron ataques terroristas en os nuclios d'os territorios protestants. A guerra d'os catolicos d'Irlanda d'o Norte contra os protestants y o Exercito Britanico continó por decenios.

Os recients alcuerdos de paz han feito renaixer a esperanza, sobretot dende a inauguración en 1998 de l'Asamblea d'Irlanda d'o Norte y os alcuerdos de paz con l'IRA.

Esporte

Los esportistas nortirlandeses en os Chuegos Olimpicos pueden competir con Reino Uniu u bien con a Republica d'Irlanda. Manimenos, Irlanda d'o Norte conta con o suyo propio comité en os Chuegos d'a Mancomunidat.

Bibliografía

• Fernández-Armesto, Felipe. Los hijos de Zeus. Pueblos, etnias y culturas de Europa. Editorial Grijalbo, 1996.
• Gonen, Amiram. Diccionario de los pueblos del mundo. Editorial Anaya, 1996. ISBN 978-8479793500.
• Sellier, Jean. Atlas de los pueblos de Europa Occidental. Editorial Paidós.

Veyer tamién

• Irlandeses.
• Escoceses d'Ulaidh.

Vinclos externos

• Se veigan as imáchens de Commons sobre Irlanda d'o Norte .

• Datos: Q26
• Multimedia: Northern Ireland / Q26